Monday, July 27, 2009

Kenyuma

Lau sabei ko cerita pasel lameh. Lau ih ko bak cerita pasel KENYUMA.

Saji keman uled angai kawak telo a liko oh owh. Mun bak kenira atang bei telo macem ji gaya uled kinah telo.Wak paling popular saji si'et atau ulat mulong lah. Ien saji gak ga'an-ga'an a ngak tao pasel si'et. Lagipun idak kawak ji bangsa atau kaum kik wak keman si'et kawak. Mun gak Sabah, lien gi'ih menibah ien "butod". Ko bei kawak tan cerita pasel si'et siew sabei dagen blog ih, mun kelo bak maca cuba inyi pebak "search my blog" ien.

Beh ien telo keman lameh. Ien ko rasa debei ngak rapa popular gak kik. Ko debei ngak bei petemu bangsa kik wak keman lameh walaupun jauk kawak ngak ji gaya ko merantau gak Borneo ih. Tapi bagi telo gak liko lameh lah uled wak paling ma'al rega ajau jegum wak paling dao nyam.

Ok, ajau telo bak cerita pasel kenyuma. Paya kejian ateng ko keman kenyuma? Ako pun dei senged agei. Saji dana atang ji ngak gaya ko debei keman kenyuma. Ko rasa kejian ko keman lian ko agei sekul gak sekolah rendah sabei. Kalik bei dagen awal 90an.

Bukan kayo sebarang kawak ji kedau a mayam kenyuma ih. Sui telo gak liko nayam padahal kayo wak ngak titak dadit bei 2 kaki ji kelalo ien nu'em dagen anum singen.Tapi lian gak ko iran kawak bila ko pilak lo mak suped kayo wak lenyed dagen anum serta lien tao kenah igekkah debei kenyuma ien. Ien ako saji debei rapa tao, tan an tan luin tao kenyuma dagen kayo ien kenah kanen. Kalik luin saji tao jenis kayo ien kawak gak lah.

Mun bak nikut atang gaya lo mak ko menak kenyuma, kayo wak saji ngak penilik jenis nyin tibang luin beh ien titak dadit-dadit bei 2 kaki ji kelalo. Beh ien nu'ei jujuk baruklah ninak dagen anum. Nu'am dagen anum gak lisi sungai bei 3 bulan dakai kepaut. Beh 3 bulan baruklah bei kenyuma keman kayo ien. Senged ko lah, mun anum masin labik gak sungai kamei, laju aluk kayo ien nesok kenyuma. Ko pun iran kawak, uled nau da kah kenyuma ih? Mun nilak ji petiduh ji. Lalo kejien tapi nyipen kenyuma ih manyit angai. Ienlah mun bak tao idak kah debei kenyuma ien dagen kayo wak nu'am telo ien, sagam singen tan bi'eh kayo ien. Mun idak ji nyipen ien keluar gakbi'eh kayo idak lah gak kenyuma ien dagen kayo ien.

Ko suka kawak keman kenyuma ieh. Mun ngak nisik sup ji jumit, memang temih alu nyam. Tapi paut angai ngak ko dei keman, dei taolah mun ko agei luk keman mun ko peden kenyuma ih. Ji petiduh ji oi...:D Geli udei tan ko bila ko nyenged. Tapi uno-uno pun kenyuma ih adalah salah satu agei wak kinah telo a liko.

Bila ngak keluar keman kapong, bei kawak pepikir pasel wak keji'ih. Agei kenahkah telo mengekalkan kebiasaan telo wak dana supaya debei teras neliluk. Ien semuah hanya keman telo debei singen.

Dibei bak kiyak nyadin "orang asal". Dibuh bak diagungkan adat liko kik.

Ien singenlah ji gaya bak cerita lau ih jegum kelo. Lau suneh cerita udei.

Lelameh

Paut angai ji ngak blog kamei ih dibei dengah alu. Terima kasihlah gak kelo lo sakai-sakai wak luk jungat blog kamei ih walaupun jarang angai ji kamei cerita gak gi'ih.

Uno wak bak dengah ko lau ih ienlah pasel LELAMEH.

Ko cerita tan pengalaman ko debei jegum lo mak apak ko pinyi lelameh dagen gu'un siewlah. Lian ko agei umit sabei kira dagen ujung-ujung 80an awel 90an saji agei bei lameh gak kapong ko. Lian ien agei idak gu'un ayang debei ngak jijak numa balau ataupun ajau bei wak ngak numa nyadin ladang kelapa sawit. Bah segak Matu-Daro ien saji ngak numa nyadin ladang sawit min ngak. Ako agei senged beilah jelakau ien idak alu a keman bah wab (Daled) pado kabak la'an mapun kapong kamei buyak lien inan bei peta'ah bei lameh gak kapong ko. Mun dei salak tan senged ko, lian ien lameh ien bei gak Sg. Kebuaw. Kamei pun dei luk bak debei upet alu kamei pun pa'ai mapun Sg. Kebuaw. Ako agei japan 9-10 taun umor masa ien, dei luk perak, jegum lo mak kawak. Kamei pa'ai saji awal atang mun ngak lau saji dibei sepet agei buyak idak angai a kik ngak pa'ai siew.

Wak senuka ko masa ienlah, bila mengenah lameh ien bau daun kayo jegum mun nu'uh lameh luk labuk bao tanak. Debei bao daun kayo sebarang lameh ih bei tenemu. Ako dei senged kayo nau wak kenedau lameh ih tapi sakai ko susui kayo Meranti. Tapi wak tao ko daun kayo ih kenah ulam unyok nyin ienlah sui a nyat telo kenah keman uled lameh ih. Ko bei melabau gak jelaweh saintis keman Singapore pasel lameh ih. Nyin debei kenah bak pesusui ien uled nau tapi kalik ulat atau larva kupu-kupu tapi debei tao jenis wak an.

Mak ko bei cerita pasel moyang kamei sabei. Mun nyin tabui pinyi lameh debei pernah luk penuk alu put milo wak igek nyin bak kedau medun lameh buyak nyin suka angai pumai lameh tak. Mun nyin pulik kusong singen put milo igek nyin pulik serta bilem alu nyipen. Mun nyin pinyi lameh mesti nyin pingah si'ah jegum bulu. Ien singenlah bak nyin keman lameh ien.

Ako dei rapa senged ji agei gaya lo mak misik lameh tapi ako suka angai keman lameh pu. Mun ngak nepu, ricak alu nyam agei lameh ien. Samalah keman kerupok singen. Mun idak atang kenah , mesti nepu mak ko migek kenah ipih pa'ut. Lameh pu ienlah wak kinah ko jegum janik ko nyadin kerupok gak jawai TV.

Kejian angai ko keman lameh ko rasa dagen taun 1996 kejien. Bebeleh taun kawak padu ko dibei petemu lameh alu agei. Lian ien sabei rega sekilo lameh tak RM60. Ajau sui sakai ko a gak Daled jaja labi RM100 ngak sekilo. Ajau susah angai agei bak pinyi ienlah kalik rega makin ma'al. Mun bei pun dagen gu'un dibei rapa idak jelakau bei. Kalik kayo wak kenedau lameh ien dibei agei.

Mun bei a luk menak kajian pasel lameh ih saji dao atang. Kenah kawak nyadin alasan telo a liko bak madak kerajaan mipih gu'un wak bei kedau lameh ih diam. Sepanjang ako merantau, masok keluar gu'un debei ngak pernah ko petemu lameh. Ienlah wak nyadin misteri ien, buyak nau gak kawasan a liko terutama gak Daled singen bak bei petemu lameh. Buyak nau dibei pernah ko petemu gak kik. Atau buyak debei ngam timing ko kah? Ako pun dei tao.

Lameh adalah salah satu makanan tradisi telo a liko. Dagen dei sedar telo semakin kehilangan makanan telo ien. Idak kawak liko kik wak tutui telo pinyi serta keman lameh ih, ji liko balah, bahkan kina gak Daled pun sagup melei mun bei a jaja.

Ien singenlha ji gaya bak cerita ko lau ih. Bei lian cerita udei.

Tuesday, July 7, 2009

Taib: Preserve ethnic traditional know-how

The Star Online
Published on: Wednesday July 8, 2009

KUCHING: Chief Minister Tan Sri Abdul Taib Mahmud wants the traditional knowledge of the state’s nearly 30 ethnic groups to be preserved through the use of information and communication technology (ICT).

These ethnic groups tend to pass down their knowledge orally from one generation to the next through stories and songs, he said.

“There is much to be learnt from these communities; the knowledge they have on health, history and way of life,” he said when opening an international conference on information technology at the Kuching Hilton yesterday.

The text of his speech was read out by his deputy Tan Sri Dr George Chan Hong Nam.
Taib urged Universiti Malaysia Sarawak (Unimas), which organised the four-day conference, and other research institutions to identify ways in which ICT could be used to preserve the traditional knowledge.

“There is a need, for example, to enhance speech recognition technologies to speed up the process of converting speech to text so that the text could be stored and analysed.”
He said machine translation software, which Unimas was researching on, should be developed for local languages.

The move, he added, would enable indigenous languages to be translated to English.
Taib commended Unimas for its successful e-Bario project, which brought IT access to villagers in the Kelabit Highlands of northern Sarawak.

“Unimas will be at the heart of the state’s multimedia super corridor activities, particularly looking at the incubation facilities for technology start-ups and in addressing the state’s human resource development needs.” said Taib.

Friday, July 3, 2009

Perkongsian

Paut ji ngak kamei dibei menulih dagen blog kamei bejanik ih. Idak wak bak cerita tapi dibei ngak bei lian alu ji bak menulih. Mun bak kenira janik ako wak apah nyat angai bei idak aluk sau cerita adat a dana wak bak cenerita mun bak dibanding jegum ko. Tapi ienlah ako menulih mengikut ji wak pernah dilalui ko debei. Mun bei ji wak salak terutama pasel adat a liko wak dikongsi ko, ienlah guna ruangan komen ien supaya kenah telo sama-sama bak memetul sau wak salak ien.

Jadi ako arap bei lo adik kakak wak luk mengongsikan adat atau kepercayaan a dana mengikut ji wak tao kelo. Ako menak blog ih pun cuma bak mengupul sau cerita pasel a Melanau. Ien singen ji gaya bak cerita ko lau ih.

Bei lian na'ah cerita pasel kisah dongeng wak diceritakan turun temurun lo tipo-tipo nyat telo. Ko debei pun idak ngak liluk, cerita pasel lo Tugau, Amo Kulum, Ipuk Padai serta idak ageilah. Dongeng atau lagenda ien wak dao kawak sau gaya bak tenulih telo udei supaya generasi telo wak umit @ muda debei liluk pasel wak ien. Na'ah lien tao cerita Snow White, Cinderella singen tapi dei tao cerita dongeng telo a Melanau. Bed time story sau liko putik...:D